کانال یوتیوبی «عَل هَمَشمَعوت» در تاریخ ۲۰ آوریل ۲۰۲۴ برابر با ۳۱ فروردین ۱۴۰۳ گفتوگویی درباره جایگاه دین، دولت و هویت ملی در اسرائیل منتشر کرد. در این گفتوگو، حاخام ایگال لوینشتاین، از چهرههای دینی جریان صهیونیسم مذهبی، و الیاهو یوسیان، یهودی ایرانیتبار و فعال در ساختار نظامی اسرائیل، دو دیدگاه متفاوت درباره آینده هویت یهودی دولت اسرائیل و نسبت آن با دموکراسی را مطرح کردند.
محور اصلی این گفتگو، بررسی کشمکش میان هویت دینی-یهودی، ارزشهای دموکراتیک و لیبرال، و ساختار سیاسی اسرائیل بود؛ موضوعی که از زمان شکلگیری جنبش صهیونیسم تا امروز یکی از بحثهای اصلی در جامعه اسرائیل باقی مانده است.
از هرتزل تا «وضع موجود»؛ رابطه دین و دولت در اسرائیل
گفتوگو با بررسی دیدگاه تئودور هرتزل درباره رابطه میان دین و دولت آغاز شد. شرکتکنندگان به تفاوت میان رویکرد سکولار بنیانگذاران اولیه صهیونیسم و نقش دین در شکلگیری هویت ملی یهودی پرداختند.
در ادامه، نقش داوید بنگوریون در ایجاد چارچوب موسوم به «وضع موجود» (Status Quo) مورد بحث قرار گرفت. این توافق تاریخی میان جریانهای سکولار و مذهبی در سالهای ابتدایی شکلگیری اسرائیل، موضوعاتی مانند وضعیت شبات، قوانین غذایی یهودی، آموزش دینی، امور خانواده و جایگاه نهادهای مذهبی را تنظیم کرد و همچنان یکی از پایههای رابطه میان دین و دولت در اسرائیل محسوب میشود.
مسائلی مانند ازدواج مدنی، روند گرویدن به یهودیت، آموزش دولتی-دینی و معافیت بخشی از جامعه حریدی از خدمت نظامی نیز در چارچوب همین مناقشه بررسی شد.
نگرانی از نفوذ ارزشهای غربی و لیبرال
حاخام ایگال لوینشتاین در این گفتوگو بر اهمیت حفظ هویت یهودی بهعنوان عنصر اصلی تعریف دولت اسرائیل تأکید کرد. او نسبت به تأثیر جریانهای فرهنگی غربی و آنچه «گرایشهای پیشرو» میخواند، ابراز نگرانی کرد و معتقد بود این روندها میتوانند ارزشهای سنتی یهودی و هویت ملی اسرائیل را تضعیف کنند.
از نگاه او، دموکراسی نباید به معنای پذیرش بیقیدوشرط همه ارزشهای فرهنگی مدرن باشد، بلکه باید در چارچوب هویت تاریخی و دینی قوم یهود تعریف شود. او تأکید کرد که حفظ ویژگی یهودی دولت اسرائیل نیازمند تقویت ارزشهای دینی و فرهنگی سنتی است.
رویکرد تدریجی و مشارکت با جامعه سکولار
الیاهو یوسیان در مقابل، بر ضرورت همکاری میان بخشهای مختلف جامعه اسرائیل، از جمله جریانهای سکولار و صهیونیستی، تأکید کرد. او معتقد بود تقویت هویت یهودی باید از مسیر مشارکت اجتماعی، آموزش و فرآیند تدریجی صورت گیرد، نه از طریق رویارویی مستقیم با بخشهای دیگر جامعه.
یوسیان همچنین به نقش نظام قضایی و دادگاه عالی اسرائیل در تعریف مفهوم دموکراسی پرداخت و اظهار داشت که نهادهای قضایی باید بازتابدهنده ارزشهای یهودی و ملی نیز باشند و صرفاً بر مبانی لیبرال جهانی تکیه نکنند.
چالش دادگاه عالی و تعریف دموکراسی اسرائیلی
یکی از محورهای مهم گفتوگو، اختلاف بر سر نقش دادگاه عالی اسرائیل بود. شرکتکنندگان درباره این پرسش بحث کردند که آیا دموکراسی اسرائیلی باید بیشتر بر ارزشهای لیبرال و حقوق فردی استوار باشد یا اینکه مؤلفههای هویت یهودی و ملی نیز باید در تصمیمگیریهای قضایی جایگاه مرکزی داشته باشند.
این موضوع، بهویژه در سالهای اخیر و در پی مناقشات سیاسی پیرامون اصلاحات قضایی، به یکی از شکافهای مهم میان جریانهای مختلف سیاسی و اجتماعی اسرائیل تبدیل شده است.
جامعه حریدی، ارتش و آینده جریان راست
در بخش پایانی گفتگو، موضوع جایگاه جامعه حریدی در ارتش و ساختار اجتماعی اسرائیل، توانایی احزاب راست در اجرای برنامههای ملی-یهودی و راههای تقویت هویت یهودی-صهیونیستی مورد بررسی قرار گرفت.
شرکتکنندگان بر اهمیت نقش فردی، حمایت از نهادهای فرهنگی و اجتماعی مرتبط، و نگاه تاریخی به تشکیل دولت اسرائیل بهعنوان بخشی از روند بازگشت قوم یهود به سرزمین خود تأکید کردند؛ هرچند درباره شیوه تحقق این هدف اختلاف دیدگاه داشتند.
دو نگاه به آینده هویت اسرائیل
این گفتوگو بازتابدهنده یکی از مناقشههای بنیادین در جامعه اسرائیل است: آیا دولت اسرائیل باید بیش از هر چیز بر هویت دینی و سنتی یهودی استوار باشد یا اینکه هویت یهودی آن باید در چارچوب یک نظام دموکراتیک و چندفرهنگی تعریف شود؟
دیدگاه حاخام لوینشتاین بر حفظ هویت یهودی بهعنوان اساس دولت و مقابله با نفوذ فرهنگی غرب تأکید دارد، در حالی که دیدگاه یوسیان بر تعامل، مشارکت و تغییر تدریجی در چارچوب جامعه دموکراتیک تمرکز میکند. این اختلاف نشان میدهد که مسئله هویت در اسرائیل صرفاً یک اختلاف سیاسی نیست، بلکه ریشه در پرسشهای تاریخی، دینی و فرهنگی درباره ماهیت این دولت دارد.
از دیدگاه او، آزادی فلسطین یک مطالبه صرفاً سیاسی نیست، بلکه بخشی از روندی تاریخی است که در نهایت به تغییر ساختارهای موجود منجر خواهد شد. او صهیونیسم را ایدئولوژیای میداند که به دلیل تناقض میان اهداف قومی-ملی آن و اصول برابری و عدالت، با بحران مشروعیت مواجه شده است.
جایگاه این دیدگاه در میان منتقدان صهیونیسم
دیدگاههای ایلان پاپه در میان موافقان و مخالفان بحثبرانگیز است. منتقدان او برخی تحلیلهای تاریخیاش را محل اختلاف میدانند، در حالی که حامیانش او را از جمله صداهای مهم در بازخوانی تاریخ اسرائیل و فلسطین معرفی میکنند.
با این حال، آثار و مصاحبههای او نشاندهنده یکی از جریانهای مهم درون جامعه یهودی و اسرائیلی است؛ جریانی که نقد صهیونیسم را نه از مبنای دینی، بلکه از منظر اخلاقی، تاریخی و حقوق بشری مطرح میکند.
