در کنار جریانهای سنتی یهودی که صهیونیسم را از منظر دینی و تفسیری نقد میکنند، گروهی از یهودیان و اسرائیلیها نیز از زاویههای تاریخی، اخلاقی و سیاسی به نقد این جنبش پرداختهاند. یکی از شناختهشدهترین چهرهها در این حوزه، پروفسور ایلان پاپه، مورخ اسرائیلی و از نمایندگان جریان موسوم به «مورخان جدید» اسرائیل است.
پاپه در آثار و مصاحبههای خود، روایت رسمی صهیونیستی از شکلگیری اسرائیل و مناقشه فلسطین را به چالش میکشد و بر پیامدهای اخلاقی و تاریخی سیاستهای مرتبط با تأسیس و تداوم این دولت تمرکز دارد.
معرفی ایلان پاپه
ایلان پاپه استاد تاریخ و پژوهشگر مطالعات خاورمیانه است که سالها در دانشگاه حیفا تدریس کرد و بعدها به دانشگاه اکستر بریتانیا پیوست. او از چهرههای اصلی جریان «مورخان جدید اسرائیل» به شمار میرود؛ جریانی که از دهه ۱۹۸۰ با استفاده از اسناد آرشیوی، برخی روایتهای رایج درباره تاریخ تأسیس اسرائیل را مورد بازبینی قرار داد.
از جمله آثار شناختهشده او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
• «پاکسازی قومی فلسطین» (The Ethnic Cleansing of Palestine)؛ اثری که در آن پاپه به بررسی وقایع منتهی به آوارگی گسترده فلسطینیان در سال ۱۹۴۸ میپردازد.
• «ده افسانه درباره اسرائیل» (Ten Myths About Israel)؛ کتابی که در آن برخی روایتهای رایج درباره تاریخ اسرائیل و مناقشه فلسطین را نقد میکند.
• «تاریخچهای بسیار کوتاه از مناقشه اسرائیل-فلسطین» (A Very Short History of the Israel-Palestine Conflict)؛ مروری فشرده بر ریشههای تاریخی این مناقشه.
• «لابیگری برای صهیونیسم در دو سوی اقیانوس اطلس» (Lobbying for Zionism on Both Sides of the Atlantic)؛ اثری درباره نقش جریانهای حامی صهیونیسم در سیاست کشورهای غربی.
نقد رسانهای جنگ و حذف روایت فلسطینی
در مصاحبهای با عنوان «چه چیزی در پوشش رسانهای اسرائیلی جنگ فعلی ناقص است» که در ۱۲ دسامبر ۲۰۲۳ (۲۱ آذر ۱۴۰۲) در کانال یوتیوبی «بدون سانسور – میخائیل بلوم» منتشر شد، پاپه به بررسی نحوه بازنمایی جنگ در رسانههای اسرائیلی پرداخت.
او معتقد است بخش مهمی از پوشش رسانهای اسرائیل، تصویر فلسطینیان را از جنبه انسانی حذف میکند و باعث میشود افکار عمومی داخلی، عملیات نظامی را صرفاً در چارچوب امنیتی مشاهده کند. از دیدگاه او، این نوع روایت رسانهای، زمینه اجتماعی لازم برای ادامه سیاستهای نظامی را فراهم میکند.
پاپه همچنین در این گفتوگو به عواملی فراتر از دلایل رسمی جنگ اشاره میکند و از نقش منافع اقتصادی مرتبط با صنایع نظامی و نیز برخی برداشتهای آخرالزمانی در میان گروههای صهیونیستی مذهبی و صهیونیسم مسیحی سخن میگوید؛ جریانهایی که به باور او، گاهی ادامه بحران را در چارچوب تحقق پیشبینیهای دینی تفسیر میکنند.
صهیونیسم و مسئله اشغال؛ نقد یک پروژه تاریخی
یکی از محورهای اصلی دیدگاه پاپه این است که رویدادهای معاصر، از جمله جنگ غزه و حمله ۷ اکتبر، را نمیتوان جدا از تاریخ طولانی مناقشه اسرائیل و فلسطین بررسی کرد.
او صهیونیسم را در چارچوب نظریه «استعمار شهرکنشین» تحلیل میکند و معتقد است شکلگیری اسرائیل با فرآیندهایی همراه بوده که به جابهجایی جمعیت فلسطینی و از دست رفتن سرزمین آنان انجامیده است.
پاپه استدلال میکند که تعلق تاریخی یا مذهبی یک قوم به سرزمینی در گذشته، بهتنهایی نمیتواند از نظر اخلاقی توجیهکننده اخراج یا محروم کردن ساکنان موجود آن سرزمین باشد. از نگاه او، مسئله فلسطین پیش از آنکه یک اختلاف صرفاً ملی باشد، مسئلهای اخلاقی درباره حقوق مردم بومی و عدالت تاریخی است.
«تولد اسرائیل و مرگ صهیونیسم»؛ نقد عمیقتر ایدئولوژی
در مصاحبه دیگری که در ۱ نوامبر ۲۰۲۴ (۱۱ آبان ۱۴۰۳) در پادکست «The Big Picture» با همکاری رسانه Middle East Eye منتشر شد، پاپه دیدگاههای خود درباره ماهیت صهیونیسم و آینده آن را تشریح کرد.
او در این گفتوگو بار دیگر صهیونیسم را یک پروژه «استعمار شهرکنشین» معرفی کرد و تأکید داشت که نقطه عطف این روند، وقایع سال ۱۹۴۸ و شکلگیری مسئله آوارگی فلسطینیان بوده است.
به باور پاپه، ساختارهای سیاسی و اجتماعی ناشی از این پروژه نمیتوانند در بلندمدت ثبات ایجاد کنند، زیرا بر پایه نابرابری میان گروههای جمعیتی شکل گرفتهاند. او معتقد است تغییرات جهانی در افکار عمومی، افزایش مطالبه حقوق فلسطینیان و بحرانهای داخلی اسرائیل، نشانههای افول این ایدئولوژی هستند.
عدالت تاریخی و آینده فلسطین
پاپه در آثار و سخنان خود تأکید میکند که راهحل پایدار برای مناقشه اسرائیل و فلسطین، بدون پذیرش حقوق فلسطینیان و پایان دادن به اشغال امکانپذیر نیست.
