کتاب توهم داوکینز نوشتهٔ آلیستر مکگراث و همسرش جوآنا مکگراث یکی از آثار شناختهشده در نقد دیدگاههای ریچارد داوکینز، بهویژه کتاب مشهور او پندار خدا است. اهمیت این کتاب در آن است که نویسنده صرفاً از منظر الهیات به نقد داوکینز نمیپردازد؛ بلکه با تکیه بر پیشینه علمی خود در زیستشناسی مولکولی و فلسفه علم، پرسشهایی درباره حدود استدلالهای داوکینز مطرح میکند.
مکگراث استدلال اصلی داوکینز را به چالش میکشد که موفقیت علومتجربی و نظریه تکامل، ضرورت باور به خدا را از میان برده است. به نظر او، داوکینز از توضیح علمی فرآیندهای طبیعی، به یک نتیجه فلسفی گسترده میرسد؛ در حالی که علم میتواند درباره سازوکارهای جهان سخن بگوید، اما بهتنهایی نمیتواند درباره همه پرسشهای متافیزیکی، مانند چرایی وجود جهان، معنای زندگی یا مبنای عقلانیت طبیعت، داوری نهایی کند.
یکی از محورهای مهم کتاب این است که تکامل زیستی لزوماً با خداباوری در تعارض نیست. مکگراث نشان میدهد بسیاری از دانشمندان برجسته در تاریخ علم، از جمله زیستشناسان معاصر، میان پذیرش سازوکارهای طبیعی و باور به وجود خدا تناقضی نمیدیدند. از نگاه او، داوکینز در نقد دین، تصویری سادهشده از ایمان دینی، ارائه میکند و پیچیدگی سنتهای فلسفی و الهیاتی را نادیده میگیرد.
مطالعه «توهم داوکینز» برای کسانی که با ادعای «علم، خدا را رد کرده است» مواجه شدهاند، فرصتی است تا با استدلالهای فلسفی و علمی در نقد این ادعا آشنا شوند و تفاوت میان علم به عنوان روش شناخت طبیعت و فلسفهای که درباره معنای نهایی جهان داوری میکند را بهتر درک کنند.
دکتر علی جعفری (پژوهشگر نقد الحاد)
