رشد نگرشهای سکولار و الحادی در میان یهودیان، بهویژه در جوامع مدرن و در میان بخشهایی از جمعیت اسرائیل، پدیدهای چندعاملی است که دلایل تاریخی، اجتماعی، فلسفی و فرهنگی متعددی دارد.
در طول تاریخ مدرن، شماری از اندیشمندان یهودی در شکلگیری جریانهای فکری غیر دینی نقش داشتهاند؛ از جمله چهرههایی مانند باروخ اسپینوزا، کارل مارکس، زیگموند فروید و امیل دورکیم که هرکدام به شیوهای در نقد سنت دینی یا توسعه رویکردهای سکولار تأثیرگذار بودهاند.
در دوران معاصر نیز بخش قابل توجهی از یهودیان، بهویژه در میان هواداران صهیونیسم سکولار و بخشهایی از جامعه اسرائیل، خود را غیرمذهبی یا سکولار معرفی میکنند. یکی از نمونههایی که به بررسی علل این گذار از درون یک جامعه سنتی یهودی میپردازد، تجربه یارون یدعان، خاخام سابق و منتقد دین یهود است.
یارون یدعان؛ از ریاست کولل تا نقد یهودیت سنتی
کانال یوتیوبی یارون یدعان، در تاریخ ۳ شهریور ۱۴۰۵، مصاحبهای از او منتشر کرد که به روایت مسیر فکری و دینی او اختصاص داشت.
یدعان در جوانی، پس از جستوجوهای معنوی، به جریان حریدی (یهودیت فوق سنتی) پیوست. او در این مسیر تشکیل خانواده داد، صاحب هفت فرزند شد و به جایگاه رئیس کولل، یعنی مرکز آموزش عالی علوم تلمودی، رسید.
با این حال، به گفته خودش، پس از حدود یک دهه زندگی در چارچوب جامعه حریدی، به تدریج با پرسشهایی درباره مبانی معرفتی، تاریخی و علمی سنت دینی مواجه شد.
او توضیح میدهد که برای مدتی زندگی دوگانهای داشت؛ در طول روز به آموزش تلمود و مطالعات دینی مشغول بود و در شب به بررسی انتقادی متون دینی، احکام هلاخایی و نسبت آنها با دانش علمی جدید میپرداخت.
نقد علمی و معرفتی متون دینی
یکی از محورهای اصلی نقد یدعان، تعارضهایی است که او میان برخی آموزههای تلمودی و یافتههای علمی جدید مشاهده میکند.
او به نمونههایی در حوزههایی مانند پزشکی، آناتومی بدن انسان و برخی قوانین مربوط به طهارت در شریعت یهود اشاره میکند و معتقد است که برخی دیدگاههای حاخامی، برخلاف تصور سنتی از دانش الهی، تحت تأثیر محدودیتهای علمی دوران خود شکل گرفتهاند.
از نگاه او، اگر بخشی از احکام دینی بر مبنای برداشتهای نادرست درباره جهان طبیعی بنا شده باشند، این مسئله پرسشهایی جدی درباره منشأ الهی آنها ایجاد میکند.
در مقابل، مدافعان سنت یهودی معمولاً استدلال میکنند که متون دینی را باید در چارچوب تاریخی، تفسیری و الهیاتی خود فهمید و نباید هر گزاره موجود در منابع سنتی را بهعنوان یک ادعای علمی مستقل ارزیابی کرد.
دین، اخلاق و دموکراسی
یدعان همچنین در این مصاحبه نسبت به برخی جنبههای نظام حقوقی و اجتماعی مبتنی بر هلاخا انتقاد میکند. او معتقد است که بخشهایی از سنت دینی یهودی با مفاهیم مدرن مانند برابری حقوقی، دموکراسی و حقوق بشر تنشهایی دارد.
این موضوع یکی از مباحث قدیمی در جوامع یهودی مدرن است: اینکه چگونه میتوان میان قوانین سنتی دینی و ارزشهای سیاسی و اخلاقی جهان مدرن هماهنگی ایجاد کرد.
برخی جریانهای یهودی تلاش کردهاند این دو حوزه را با تفسیرهای جدید از متون دینی سازگار کنند، در حالی که منتقدانی مانند یدعان معتقدند این تعارضها بنیادیتر از آن هستند که صرفاً با بازتفسیر حل شوند.
نگاه یدعان به مفهوم خدا
یکی از بخشهای جنجالی سخنان یدعان، نگاه فلسفی او به مفهوم خداست. او پس از ترک باور دینی، خدا را نه یک موجود مستقل خارجی، بلکه مفهومی انسانی میداند که انسانها برای معنا دادن به زندگی و تحمل مسئولیت وجودی خود ساختهاند.
از دیدگاه او، انسان مدرن باید به جای تکیه بر امر قدسی، مسئولیت اخلاقی و معنایی زندگی را خود بر عهده بگیرد.
این دیدگاه در چارچوب سنتهای فلسفی خداناباورانه و انسانگرایانه قرار میگیرد که معتقدند اخلاق و معنا میتوانند بدون اتکا به باور دینی نیز شکل بگیرند.
نقش تجربههای دروندینی در رشد سکولاریسم
نمونه یارون یدعان نشان میدهد که بخشی از رشد سکولاریسم و الحاد در میان یهودیان نه صرفاً از بیرون جامعه دینی، بلکه از درون تجربههای سنتی نیز شکل گرفته است.
برخی افراد پس از مطالعه عمیقتر متون دینی و مواجهه با پرسشهای علمی و فلسفی، به این نتیجه میرسند که چارچوب سنتی پاسخگوی پرسشهای آنان نیست.
البته این تجربه تنها یک مسیر ممکن است؛ در مقابل، بسیاری از یهودیان سنتی نیز با مواجهه با همین پرسشها، به سوی بازتفسیر دینی، فلسفه یهودی جدید یا اصلاح سنت مذهبی حرکت کردهاند.
جمعبندی
روایت یارون یدعان نمونهای از یکی از مسیرهای گذار از دین سنتی به سکولاریسم و الحاد در میان یهودیان است: مواجهه میان سنت حاخامی، دانش مدرن، اخلاق معاصر و پرسشهای فلسفی درباره خدا.
این نمونه نشان میدهد که گسترش نگرشهای سکولار در میان برخی یهودیان را نمیتوان تنها با عوامل سیاسی یا اجتماعی توضیح داد، بلکه تحولات معرفتی و مواجهه مستقیم افراد با متون دینی و روشهای نقد علمی نیز در این روند نقش دارند.
در عین حال، این تجربه بیانگر یک جریان خاص است و نباید آن را به تمام یهودیان یا همه جوامع دینی تعمیم داد؛ زیرا در کنار جریانهای سکولار و الحادی، سنتهای دینی یهودی نیز همچنان در بخشهایی از جهان یهود زنده و اثرگذار هستند.
