وحدت آگاهی؛ مسئله‌ای فراتر از پیوندهای عصبی

آتئیسم

یکی از پیش‌فرض‌های مهم تقلیل‌گرایی فیزیکالیستی این است که آگاهی را می‌توان با فرایندهای مادی مغز توضیح داد؛ گویی تجربه آگاهانه چیزی جز حاصل فعالیت نورون‌ها و ارتباطات میان بخش‌های مختلف مغز نیست. بر اساس این دیدگاه، اگر سازوکارهای عصبیِ پدیدآورنده آگاهی را به‌درستی بشناسیم، در نهایت خواهیم توانست توضیح دهیم که چرا انسان تجربه‌ای واحد و پیوسته از جهان و خویشتن دارد. اما همین ادعا با پرسشی بنیادی روبه‌روست: چگونه فعالیت‌های پراکنده و متعدد عصبی به تجربه‌ای یکپارچه تبدیل می‌شوند؟ به بیان دقیق‌تر، چه چیزی باعث می‌شود داده‌های حسی، احساسات، خاطرات و ادراک‌های گوناگون، نه به صورت تجربه‌هایی جدا از یکدیگر، بلکه در قالب یک میدان آگاهی واحد پدیدار شوند؟

 

یکی از پژوهش‌های مهم در این زمینه، مطالعه‌ای است که در سال ۲۰۱۷ با عنوان «مغز دونیم‌شده: ادراک تقسیم‌شده، اما آگاهی تقسیم‌نشده» در نشریه «Brain» منتشر شد. این پژوهش به بررسی بیمارانی پرداخت که برای درمان صرع مقاوم، جسم پینه‌ای مغزشان ــ ساختاری که دو نیمکره را به یکدیگر متصل می‌کند ــ به‌طور کامل قطع شده بود. انتظار می‌رفت با از میان رفتن این ارتباط گسترده، دو نیمکره تا حد زیادی مستقل از یکدیگر عمل کنند و حتی بتوان از دو جریان آگاهی جداگانه سخن گفت. اما یافته‌های پژوهش، دست‌کم در برخی آزمون‌ها، با این تصویر ساده سازگار نبودند: بیماران توانستند در موقعیت‌هایی که اطلاعات حسی به شیوه‌های متفاوت در اختیار نیمکره‌ها قرار می‌گرفت، پاسخ‌هایی ارائه کنند که از وجود نوعی هماهنگی و دسترسی فراتر از جدایی ساده دو نیمکره حکایت داشت. نویسندگان مقاله، از همین رو، میان تقسیم ادراک و تقسیم آگاهی تمایز گذاشتند.

اهمیت فلسفی این یافته‌ها در آن نیست که ثابت می‌کنند آگاهی مستقل از مغز است؛ چنین نتیجه‌ای از یک آزمایش تجربی به‌تنهایی به دست نمی‌آید. اهمیت آن‌ها در آشکار کردن شکافی در یکی از ساده‌ترین الگوهای تقلیل‌گرایانه است: این تصور که وحدت آگاهی مستقیماً از اتصال و تبادل اطلاعات میان اجزای مغز پدید می‌آید. اگر وحدت تجربه صرفاً محصول ارتباط گسترده میان دو نیمکره بود، انتظار می‌رفت با قطع این ارتباط، وحدت آگاهی نیز از میان برود. اما پژوهش پینتو و همکاران نشان داد که با وجود اختلال جدی در انتقال اطلاعات میان دو نیمکره، بیماران همچنان می‌توانستند محرک‌های واقع در میدان‌های بینایی متفاوت را تشخیص دهند و درباره حضور، مکان و هویت آن‌ها پاسخ دهند؛ آن هم با دست راست، دست چپ یا به‌صورت کلامی. نکته تعیین‌کننده این است که پژوهشگران در عین مشاهده نوعی جدایی در پردازش اطلاعات دیداری، شواهدی نیافتند که نشان دهد دو نیمکره به دو عامل آگاه مستقل تبدیل شده‌اند.

این نتیجه ما را با پرسشی دشوارتر روبه‌رو می‌کند: اگر پردازش اطلاعات در دو نیمکره تا این اندازه از یکدیگر مستقل است، وحدت تجربه آگاهانه از کجا می‌آید؟ پاسخ تقلیل‌گرایانه معمولاً به سازوکارهای عصبی دیگری ارجاع می‌دهد: شاید ساختارهای زیرقشری، ارتباطات باقی‌مانده یا فرایندهای جبرانی مغز بتوانند نوعی هماهنگی ایجاد کنند. خود نویسندگان مقاله نیز احتمال‌هایی از این دست را منتفی نمی‌دانند و حتی نظریه پردازش بازگشتی موضعی را به‌عنوان چارچوبی سازگار با یافته‌هایشان مطرح می‌کنند. با این حال، این ملاحظات اصل مسئله فلسفی را از میان نمی‌برند. حتی اگر در آینده سازوکار عصبی دقیق‌تری برای توضیح هماهنگی عملکرد مغز کشف شود، هنوز باید به پرسشی بنیادی‌تر پاسخ داد: چرا این هماهنگی باید به تجربه‌ای واحد و اول‌شخص تبدیل شود؟ توضیح اینکه اطلاعات چگونه میان شبکه‌های عصبی منتقل می‌شوند، با توضیح اینکه چرا این اطلاعات برای یک من اول‌شخص تجربه می‌شوند، یکسان نیست. می‌توان تمام مسیرهای عصبی انتقال اطلاعات را توصیف کرد، فعالیت نورون‌ها را اندازه گرفت و حتی سازوکارهای هماهنگی میان بخش‌های مغز را مشخص کرد؛ اما از هیچ‌یک از این توصیف‌های سوم‌شخص، به‌خودی‌خود روشن نمی‌شود که چرا باید چیزی مانند تجربه زیسته، احساس حضور و وحدت آگاهانه وجود داشته باشد. مسئله فقط چگونگی پردازش اطلاعات نیست، بلکه چگونگی ظهور تجربه برای یک سوژه است.

در اینجا باید میان دو ادعا تمایز گذاشت: نخست اینکه آگاهی با فعالیت مغز ارتباط دارد و تغییرات مغزی بر حالات آگاهانه اثر می‌گذارند؛ دوم اینکه آگاهی چیزی جز فعالیت مادی مغز نیست و می‌توان تمام واقعیت آن را به فرایندهای عصبی فروکاست. یافته‌های علوم اعصاب، از جمله همین پژوهش، می‌توانند ادعای نخست را تأیید کنند، اما ادعای دوم به استدلالی فلسفی مستقل نیاز دارد. وابستگی یا همبستگی دو پدیده، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که یکی را می‌توان به دیگری فروکاست. همان‌طور که شناسایی سازوکارهای فیزیکیِ مرتبط با یک تجربه، هنوز توضیح نمی‌دهد چرا آن تجربه دارای کیفیتی خاص و از منظر اول‌شخص است، شناسایی سازوکارهای هماهنگی عصبی نیز به‌خودی‌خود وحدت سوژه آگاه را تبیین نمی‌کند.

نتیجه آنکه پژوهش مغز دونیم‌شده را باید نه برهانی قطعی بر دوگانه‌انگاری یا غیرمادی بودن آگاهی، بلکه چالشی جدی برای ساده‌انگاری‌های تقلیل‌گرایانه دانست. این مطالعه نشان می‌دهد که تقسیم‌پذیری برخی فرایندهای ادراکی لزوماً به معنای تقسیم‌شدن آگاهی به چند سوژه مستقل نیست. از این منظر، وحدت آگاهی را نمی‌توان بی‌درنگ به جمع اجزای عصبی یا میزان ارتباط میان آن‌ها فروکاست. تقلیل‌گرایی تا زمانی که نتواند توضیح دهد چگونه از فرایندهای مادیِ قابل مشاهده از منظر سوم‌شخص، تجربه‌ای واحد با ساختار اول‌شخص پدید می‌آید، هنوز با مهم‌ترین بخش مسئله آگاهی روبه‌رو نشده است. مسئله فقط این نیست که مغز چگونه اطلاعات را پردازش می‌کند؛ مسئله این است که چرا این پردازش‌ها برای یک من آشکار می‌شوند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *