در سالهای اخیر، همزمان با گسترش تبلیغات در فضای مجازی، برخی جریانها و افراد با بهرهگیری از مفاهیم معنوی و دینی، اقدام به طرح ادعاهایی میکنند که گاه نه بر پایه منابع معتبر دینی، بلکه بر احساسات و نیازهای معنوی مخاطبان استوار است.
کاهش شناخت دینی و ضعف آگاهی معرفتی در جامعه، میتواند زمینهای فراهم کند تا برخی افراد از گرایشهای معنوی مردم برای ایجاد جایگاه اجتماعی، جذب مخاطب و حتی کسب درآمد استفاده کنند؛ بهگونهای که مفاهیم ارزشمند دینی و معنوی، در قالب محصولی تبلیغاتی عرضه شوند.
نمونههای مختلفی از این رویکرد در آثار فرهنگی نیز به تصویر کشیده شده است؛ از جمله فیلم «رؤیای نیمهشب» که بخشی از داستان آن به سوءاستفاده برخی مدعیان امور معنوی از باورهای مردم میپردازد. چنین آثاری یادآور این نکته هستند که در مواجهه با ادعاهای مرتبط با امور دینی و معرفتی، تحقیق و بررسی، ضرورتی جدی است.
تجربه نشان داده است هرگاه جامعهای بدون شناخت کافی، به افراد مدعی معرفت و معنویت اعتماد کند، زمینه برای ظهور ادعاهای جدید و عرضه مفاهیم دینی با برداشتهای شخصی و غیرمستند فراهم میشود؛ ادعاهایی که ممکن است با عنوانهایی مانند «معرفت»، «کشف حقیقت» یا «راه معنوی» مخاطبان را جذب کنند.
شناخت دین، نیازمند مراجعه به منابع معتبر و بهرهگیری از دیدگاه عالمان و متخصصان این حوزه است، نه پیروی از افرادی که با روشهای تبلیغاتی و طرح ادعاهای تازه، تلاش میکنند خود را بهعنوان مرجع معنوی معرفی کنند.
چنانکه در این بیت مشهور آمده است:
«ترسم نرسی به کعبه ای اعرابی
این ره که تو میروی به ترکستان است»
افزایش سواد دینی و تقویت نگاه نقادانه در برابر ادعاهای بدون پشتوانه، میتواند مانعی در برابر سوءاستفاده از باورهای معنوی مردم باشد؛ چراکه معنویت، امری ارزشمند و انسانی است و نباید به ابزاری برای فریب، تجارت یا بهرهبرداری شخصی تبدیل شود.
نگارنده: سجادی زاده (پژوهشگر سلامت معنوی و نقد جریانهای انحرافی)
