حرم امام حسین علیهالسلام محل زیارت، خشوع و پیوند معنوی است، نه میدان منازعه فرقهای. برخوردهای تند با پیروان دیگر مذاهب، افزون بر آسیب به قداست مکان، میتواند چهرهای نادرست از مکتبی نشان دهد که امامان آن، مردم را پیش از زبان، با رفتار و اخلاق دعوت میکردند.
در روزهای اخیر، جمعی از زائران ایرانی کربلا، در برابر زائران اسماعیلیمذهب تندی کرده، اختلافات اعتقادی را شعار قرار داده، و آنان را ناگزیر به ترک حرم سید الشهداء (علیه السلام) ساختهاند. حتی در مواضعی جمعیت در آستانهٔ درگیری قرار گرفت. نهایتاً قضیه با ورود پلیس و عذرخواهی مسئولان عراقی پایان یافت.
باید در نظر داشت اهمیتِ اختلافاتِ اعتقادی مجوزِ تنشِ میدانی نیست؛ بهویژه در قبال پیروان جریانهایی که در طی نسلها از روی تقلید و بیشتر با هویت جمعی به باوری گرویدهاند. در چنین فضایی صرف اینکه پیروان فرقه دیگر، آنان را «منحرف» بشمرند، و واکنشی در حد تحقیر و شعار، و چه بسار درگیری نشان دهند، طبعاً اثر مثبت خاصی بر مخاطب ندارد. حال جای پرسش است که در آموزههای دینی چه موضعی در قبال چنین کنشی وجود دارد؟
دستورات صریح دینی
در آیات قرآن صریحاً از سب مقدسات مشرکان به خاطر پیامدهای بد آن نهی شده است (الأنعام: ۱۰۸). در معتبرترین منبع روایی امامیه، یعنی کتاب الکافی، به تفصیل به این پرسش پرداخته شده است. در اینجا تنها به نمونه روایتی میپردازیم، و در دیگر روایات این بخش اسناد مرتبط بسیار دیگری وجود دارد:
محمّد بن یحیى عن أحمد بن محمّد عن علی بن الحکم عن معاویه بن وهب قال: قُلتُ لَهُ کَیفَ یَنبَغی لَنا أَن نَصنَعَ فیما بَینَنا وَ بَینَ قَومِنا وَ بَینَ خُلَطائِنا مِنَ النّاسِ مِمَّن لَیسوا عَلَى أَمرِنا قالَ تَنظُرونَ إِلَى أَئِمَّتِکُمُ الَّذِینَ تَقتَدونَ بِهِم فَتَصنَعونَ ما یَصنَعونَ فَوَ اللَّهِ إِنَّهُم لَیَعودونَ مَرضاهُم وَ یَشهَدونَ جَنائِزَهُم وَ یُقِیمونَ الشَّهادَهَ لَهُم وَ عَلَیهِم وَ یُؤَدّونَ الأَمانَهَ إِلَیهِم. (الکافی، دار الکتب الإسلامیه، ج۲، ص۶۳۶)
معاویه بن وهب گوید به امام عرض کردم: شایسته است چگونه با قوم خود و مردمی که با آنان مرتبطیم ولی بر امر ما (یعنی ولایت) نیستند؛ برخورد کنیم؟ فرمود: به امامان خود که به آنان اقتدا میکنید؛ نگاه کنید و همان گونه که آنان برخورد می کنند؛ شما نیز برخورد کنید. به خدا سوگند امامان شما به عیادات بیماران آنها می روند و بر جنازه آنان حاضر می شوند و به سود یا زیانشان (در دادگاه) شهادت می دهند و امانت را به آنان باز می گردانند.
در سیره اهلبیت (ع)، برخورد مناسب و اخلاقی با دیگران، یک ابزارِ تبلیغیِ قدرتمند برای «نشان دادنِ حقیقتِ مذهب» بوده است. آموزۀ پرتکرار «کونوا لنا زیناً ولا تکونوا علینا شیناً» (مایه زینت ما باشید نه مایه ننگ ما. همان، ص۱۱۲)، به شیعیان میآموزد که رفتارِ آنها، نمای مکتبِ اهلبیت (ع) است. اخلاقِ خوش، زبانِ گویایِ حق است، و میتواند خشمِ فردِ متعصب را به تأمل تبدیل کند. بنابراین، زائر سفیرِ اخلاقِ امام باید باشد، نه آتشبهاختیار در کوباندن دیگر فرق. برتریِ مکتب با مشت و توهین ثابت نمیشود، بلکه سعهصدر و اخلاقِ نبوی و علوی است که زمینۀ رساندن حق به دیگران است. تندی با افراد عادی، بسیاری اوقات حتی مانع گفتوگو است. و به همین سبب فرمودهاند:
کُونُوا دُعَاهً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُم لِیَرَوْا مِنْکُمُ الْوَرَعَ وَ الِاجْتِهَادَ وَ الصَّلَاهَ وَ الْخَیْرَ فَإِنَّ ذَلِکَ دَاعِیَه (همان، ص۷۸، ۱۰۵)
مردم را با غیر زبانتان، (یعنی با رفتارتان) [به دین] فرا خوانید. مردم باید ورع و کوشش و نماز و خیر شما را ببینند، اینها دعوتکننده است.
ملاحظات مدیریتی و حفظ قداست مکان: محکومیت برخورد تنشزا از سوی آستان عتبۀ مقدسه نیز شاهد آن است که نهادی با تجربۀ طولانی در میزبانی از زائران، این روش را به مصلحت مقولۀ زیارت و مذهب نمیبیند. تنش در زیارت میتواند به آرامش و قداست حرم و تجربه معنوی بسیاری از زائران خارج از نزاع آسیب بزند. همچنین، اینگونه شعارها کمتر از سوی عموم زائران عرب دیده میشود. ساکنان شهرهای زیارتی عراق، سالها با حضور طیفهای مختلف زائران (از کشورها و مذاهب مختلف) مواجه بودهاند. این تجربه عملی باعث میشود که اهمیت مدارا با مهمانان اهل مذاهب دیگر و تحمل تکثر برای آنان روشنتر شود و به یک عادت اجتماعی تبدیل گردد. بنابراین رفتارهای تحریکآمیز و تشنجآفرین در میان آنان معمولاً کمتر دیده میشود.
حساسیت امنیتی: بهویژه در اماکن زیارتی مانند کربلا و نجف که محل تجمعِ میلیونیِ زائران از ملیتها و مذاهبِ مختلف هستند، تنشهای فرقهای میتواند به بحران امنیتی تبدیل شود. زیارت معمولاً با احساسات قوی (حزن، عشق، تعصب دینی، احساس تقدس مکان) همراه است. همین بار عاطفی اگر با تحریک لفظی یا شعاری همراه شود، میتواند رفتارهای هیجانی را تشدید کند. در این فضا البته سوءاستفاده بازیگرانِ غیرشیعی نیز بعید نیست. واکنش پلیس عراق نشان میدهد مسئله فقط اختلاف مذهبی نبوده؛ بلکه تهدید نظم عمومی هم وجود داشته است.
جنبۀ سیاسی و بازتابهای فراملی: زائران کربلا از عراق، ایران، پاکستان، افغانستان، لبنان، کشورهای خلیج فارس، آفریقا و حتی اروپا هستند. هر تنش میان دو گروه ممکن است در سطح رسانهای به عنوان «اختلاف میان پیروان یک مذهب» یا حتی «اختلاف میان ملیتها» بازتاب پیدا کند. عراق پس از سالها بیثباتی امنیتی، نسبت به هرگونه تجمع یا درگیری بالقوه حساس است. درگیریهای فرقهای در اماکن مقدس به سرعت در رسانهها و شبکههای اجتماعی منتشر میشود و میتواند دستاویز تبلیغاتی برای گروههایی شود که میخواهند چهرهای متشنج از فضای مذهبی نشان دهند.
توصیههای عملی برای رفع اختلاف:
باید میان نقد عقیده و تعرض به اشخاص مرز گذاشت؛ از واکنشهای لحظهای و جمعی پرهیز کرد و اگر نقدی هست، در فضای علمی و آرام مطرح شود، نه در صحنهی زیارت؛ و نه با شعارهای تنشزا، اهانت و تحکم.
آموزش آداب مواجهه با اهل مذاهب دیگر، معرفی الگوهای عملی اولیای دین، استفاده از میانجیهای دینی و اجتماعی کاهندۀ تنش، و حضور نیروهای نظمدهنده در نقاط پرتنش نیز میتواند به اصلاح این کنشها کمک کند.
