یکی از شبهاتی که از سوی برخی وابستگان یا هم‌فکران جریان انجمن حجتیه مطرح می‌شود، این است که چرا از وحدت با اهل‌سنت سخن گفته می‌شود، اما در برابر جریان‌هایی مانند انجمن حجتیه و تشیع انگلیسی، موضع انتقادی گرفته می‌شود؟ آنان با طرح این دوگانه، تلاش می‌کنند خود را قربانی اختلاف‌افکنی نشان دهند و چنین القا کنند که وحدت‌طلبی در جامعه اسلامی گزینشی است.
اما این مغالطه، ناشی از خلط دو مسئله کاملاً متفاوت است: وحدت میان مسلمانان با وجود اختلافات مذهبی، با هم‌گرایی و ائتلاف با جریان‌هایی که به تضعیف جبهه اسلام و تخریب جامعه اسلامی می‌پردازند، یکسان نیست.
وحدت با اهل‌سنت، به معنای چشم‌پوشی از اختلافات اعتقادی نیست؛ بلکه به معنای حفظ مصالح امت اسلامی، جلوگیری از تفرقه و مقابله با دشمن مشترک است. در مقابل، نمی‌توان به اسم وحدت، از نقد جریان‌هایی که عملکرد و مبانی فکری‌شان به تضعیف جبهه اسلام منجر می‌شود، دست کشید. ملاک، شیعه یا سنی بودن افراد نیست؛ بلکه مواضع، عملکرد و پیامدهای اجتماعی و سیاسی یک جریان است.
سابقه تاریخی انجمن حجتیه؛ از تخطئه نهضت تا ادعای همراهی با ولایت
برای فهم این مسئله، باید نگاهی به سابقه انجمن حجتیه انداخت. در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، در حالی که مردم به رهبری امام خمینی (ره) برای سرنگونی رژیم پهلوی مبارزه می‌کردند، رویکرد غالب انجمن حجتیه، پرهیز از مبارزه سیاسی و مخالفت با قیام علیه حکومت شاه بود. این جریان با چنین مبنایی، نه‌تنها از نهضت اسلامی حمایت نمی‌کرد، بلکه در مواردی با ادبیات تمسخرآمیز، توان و امکان پیروزی انقلاب را زیر سؤال می‌برد.
تعبیراتی نظیر «خودکاری در دستش گرفته و یک اعلامیه‌ای نوشته که می‌خواهد آمریکا را شکست بدهد!»، «وزوز پشه را چه به فانتوم؟» و… که در روایت‌های تاریخی از فضای فکری آن دوره نقل شده‌اند، نمونه‌ای از ادبیات تحقیرآمیز نسبت به حرکت انقلابی مردم است. پیام چنین سخنانی روشن بود: دلسردکردن مردم از مبارزه و القای این تصور که مقابله با رژیم شاه نتیجه‌ای جز شکست ندارد.
اما با پیروزی انقلاب اسلامی، شرایط تغییر کرد. بخشی از نیروهای این جریان، موضع ظاهری خود را تغییر دادند و با ادبیات جدیدی از همراهی با نظام و ولایت فقیه سخن گفتند. این تغییر ادبیات و اعلام همراهی، لزوماً به معنای تغییر مبانی فکری و عملکرد نیست. مسئله اصلی این است که آیا نگاه انجمن به حکومت دینی، نقش مردم در اداره جامعه و ضرورت دفاع از نظام اسلامی واقعاً دگرگون شد یا صرفاً شیوه مواجهه با شرایط جدید تغییر کرد؟
طبق رفتاری که بزرگان انجمن از خود نشان دادند، این تغییر صرفاً تاکتیکی بوده است نه اصلاح منش غلط قبلی؛ چرا که مواضع حلبی در جلسات طبق روایت کتاب «من اطلاعاتی بودم» یا مواضع افتخارزاده در دهه ۶۰ که موجب دستگیری و تبعید وی شد، خود گویای واقعیت پشت پرده است.
مسجد ضرار؛ الگوی تاریخی مقابله با نفاق مذهبی
برای فهم بهتر این مسئله، باید به سیره پیامبر اکرم (ص) توجه کرد. مقابله با جریان نفاق و تفرقه‌افکنی، از همان صدر اسلام در دستور کار پیامبر قرار داشت. نمونه روشن آن، ماجرای مسجد ضرار است.
گروهی از منافقان در مدینه، با ظاهری کاملاً مذهبی و به نام ساخت مسجد، بنایی تأسیس کردند؛ اما هدف واقعی آنان ایجاد تفرقه میان مؤمنان، تضعیف جامعه اسلامی و فراهم‌کردن پایگاهی برای مخالفان پیامبر بود. خداوند در آیات ۱۰۷ تا ۱۱۰ سوره توبه، ماهیت این اقدام را افشا کرد و پیامبر (ص) نیز از حضور در آن مسجد منع شدند و دستور تخریب آن را صادر کردند.
نکته مهم این ماجرا آن است که پیامبر با یک بنای ظاهراً مذهبی مواجه نبودند؛ بلکه با جریانی مواجه بودند که از نمادهای مقدس برای پیشبرد اهداف ضداسلامی استفاده می‌کرد. بنابراین، صرف استفاده از عناوین دینی، ادعای دینداری و انتساب به تشیع، نمی‌تواند ملاک مشروعیت یک جریان باشد.
مسئله اصلی عملکرد جریان‌هاست، نه صرفاً انتساب مذهبی
با همین معیار باید انجمن حجتیه و جریان موسوم به تشیع انگلیسی را نقد کرد. اگر جریانی با استفاده از عناوین مذهبی، به تضعیف مرجعیت سیاسی اسلام، تخریب انقلاب اسلامی، ایجاد اختلاف میان مسلمانان یا ضربه‌زدن به انسجام جامعه شیعی و اسلامی بپردازد، نمی‌توان صرفاً به دلیل انتساب ظاهری آن به تشیع، از نقدش و انکارش چشم‌پوشی کرد با جریان تفرقه‌افکن، وحدت و برادری داشت.
حسین زنجانی
پژوهشگر نقد انجمن حجتیّه
