جشن تیرگان، تنها آیینی برای بستن دستبندی رنگارنگ بر مچ دست نیست؛ این جشن، یادآور یکی از عمیقترین روایتهای هویتی ایران است؛ روایتی از باران، امید، مرز، ایثار و پاسداری از خاک.
در این آیین کهن، زرتشتیان در روز تیر از ماه تیر، دستبندی از نخهای رنگارنگ به نام «تیروباد» بر دست میبندند؛ دستبندی که رنگهای آن یادآور رنگینکمان، روشنایی پس از تیرهروزی و امید پس از خشکسالی است. ده روز بعد، در روز بادایزد، این دستبند گشوده میشود و به باد، آب روان یا شاخه درخت سپرده میشود؛ گویی انسان اندوهها، رنجها و آرزوهای خود را به دست طبیعت میسپارد تا باد، پیامآور رهایی و تازهشدن باشد.
اما تیرگان، فقط جشن رنگ و آب و باد نیست. در ژرفای این آیین، نام آرش کمانگیر میدرخشد؛ همان اسطورهای که جان خود را در کمان نهاد تا مرز ایران روشن بماند. تیر آرش، تنها تیری از چوب و آهن نبود؛ مرز میان تسلیم و ایستادگی بود، مرز میان فراموشی و هویت، مرز میان وطنِ بیپناه و سرزمینی که فرزندانش برای نگاهبانی از آن از جان میگذرند.
امروز که سخن از خاک و مرز و وطن، دوباره معنایی زنده و زخمی یافته است، بازخوانی تیرگان بدون یادکرد از پیام آرش، ناتمام است. آرش متعلق به موزهها و کتابهای کهنه نیست؛ آرش هر بار زنده میشود که مردمی در برابر تهدید خاک خود میایستند، هر بار که مرزبانی چشم بر خواب میبندد تا ایران بیدار بماند، هر بار که خانوادهای داغدار، نام عزیز خود را با نام وطن پیوند میزند.
دستبند تیروباد، در چنین روزگاری، دیگر فقط نشانه یک رسم زیبا نیست؛ پیمانی است بر مچ دست. پیمانی برای آنکه اندوهها را به باد بسپاریم، اما خاک را نه. آرزوها را روانه آب کنیم، اما مرزها را به دست فراموشی ندهیم. شادی تیرگان، اگر از یاد آرش جدا شود، تنها رنگی بر ظاهر آیین است؛ اما وقتی با نام آرش پیوند میخورد، به یادآوری بزرگتری تبدیل میشود: ایران، با امید زنده میماند و با ایثار حفظ میشود.
در روزگار آرامش، شاید بتوان تیرگان را تنها جشن آب، باران و رنگ دانست؛ اما در روزگار تهدید، تیرگان صدای روشنتری دارد. این جشن به ما میگوید مرز، فقط خطی بر نقشه نیست؛ حافظه یک ملت است. اگر این خط جابهجا شود، تنها خاک از دست نمیرود، بلکه بخشی از روایت، غرور و آینده یک مردم نیز آسیب میبیند.
از همین رو، هر دستبند تیروباد که بر دست کودکی بسته میشود، میتواند یادآور این حقیقت باشد که هویت، با آموزش و آیین زنده میماند؛ اما با بیتفاوتی پژمرده میشود. هر نخ رنگی در این دستبند، میتواند نشانهای از امید، پایداری، همبستگی و عشق به ایران باشد. رنگها در کنار هم معنا پیدا میکنند؛ همانگونه که مردم یک سرزمین، با همه تفاوتهایشان، در لحظه دفاع از وطن به یک پیکر واحد تبدیل میشوند.
تیرگان، جشن سپردن غم به باد است؛ اما نه سپردن سرنوشت به بیگانگان. جشن آرزو کردن است؛ اما نه آرزوی بیهزینه برای وطنی بیمدافع. جشن شادی است؛ اما شادیای که از حافظه ایثار جدا نیست.
آرش، تیر خود را رها کرد تا مرز ایران بماند. امروز نیز معنای تیرگان همین است: هر نسلی باید تیر خود را بشناسد؛ یکی با جان، یکی با قلم، یکی با آگاهی، یکی با پاسداری از حقیقت و یکی با حفظ آیینها و روایتهایی که نمیگذارند وطن به خاطرهای بیصاحب تبدیل شود.
در جشن تیرگان، دستبند تیروباد را بر دست میبندیم تا یادمان بماند باد، پیامآور امید است؛ اما مرز را باید با بیداری نگاه داشت. اندوهها را میتوان به باد سپرد، اما ایران را نه.
