ماه نیسان در سنت یهودی، ماهی دینی و نمادین است که با مفاهیمی چون رهایی، نجات، ایمان، دعا و یادآوری خروج بنیاسرائیل از مصر پیوند دارد. عید پسخ (یا پِسَح) نیز مهمترین مناسک این ماه است و یادآور رهایی بنیاسرائیل از سلطه فرعون دانسته میشود. با این حال، در جریان جنگ چهلروزه، برخی خوانشها از این ماه و نمادهای آن، از چارچوب سنتی اخلاقی و اعتقادی خارج شده و در خدمت تفسیر سیاسی و جنگی قرار گرفتهاند.
این گزارش نشان میدهد که دو نوع مواجهه با ماه نیسان و عید پسخ قابل تفکیک است. نخست، خوانش اخلاقی و اعتقادی که بر دعا، ایمان، شبات، توبه و اصلاح نفس تأکید دارد. دوم، خوانش سیاسی و نظامی که حوادث جنگی، ترورهای سیاسی و نظامی و تحولات میدانی را با مفاهیمی مانند معجزه، نجات، ظهور ماشیح و ساخت بیت همیقداش سوم پیوند میزند. نتیجه چنین خوانشی، تقدسبخشی به جنگ و تبدیل مفاهیم دینی به ابزار مشروعیتبخشی سیاسی است.
۱. مقدمه
ماه نیسان در تقویم یهودی جایگاهی محوری دارد. این ماه با عید پسخ یا پِسَح شناخته میشود، عیدی که یادآور رهایی بنیاسرائیل از بردگی در مصر و خروج آنان از سلطه فرعون است. در سنت دینی یهود، این رخداد نه صرفاً یک واقعه تاریخی، بلکه نمونهای از نجات الهی و دخالت مستقیم خداوند در سرنوشت قوم بنیاسرائیل به شمار میرود.
با این حال، در شرایط جنگی، نمادهای دینی میتوانند از معنای نخستین خود فاصله بگیرند و وارد میدان سیاست شوند. در جنگ چهلروزه، ماه نیسان و عید پسخ در برخی سخنان دینی و سیاسی، نه تنها به عنوان یادآور رهایی گذشته، بلکه به عنوان نشانهای برای تفسیر جنگ حاضر، پیروزی نظامی، تحقق وعدههای آخرالزمانی و ظهور ماشیح معرفی شدند.
هدف این گزارش بررسی همین دگردیسی معنایی است. گزارش حاضر با تکیه بر روایتهای کتاب مقدسی، سخنان علمای یهود و نمونههایی از سخنرانیهای منتشرشده، دو سطح اصلی را بررسی میکند. سطح نخست، خوانش اخلاقی و اعتقادی از ماه نیسان است. سطح دوم، خوانش سیاسی و جنگی از این ماه و نمادهای آن است.
۲. زمینه دینی و روایی
۲.۱ ماه نیسان و جایگاه آن در سنت یهودی
ماه نیسان از ماههای مهم در تقویم یهودی است. این ماه به دلیل وقوع عید پسخ، با مفاهیمی چون رهایی، نجات، خروج از بردگی و یادآوری معجزات الهی پیوند دارد. در سنت یهودی، پسخ یادآور زمانی است که بنیاسرائیل از سلطه فرعون خارج شدند و از مصر بیرون آمدند.
از منظر دینی، این مناسک تنها یادآوری یک حادثه تاریخی نیست، بلکه بازخوانی هویت جمعی، ایمان به قدرت الهی و امید به رهایی آینده است. به همین دلیل، نیسان میتواند در گفتار مذهبی، حامل بار معنایی بسیار قوی باشد.
۲.۲ تفاوت روایت قرآن و تورات درباره خروج بنیاسرائیل
برای فهم تفاوت نگرشها، توجه به اختلاف روایت قرآن و تورات درباره خروج بنیاسرائیل از مصر ضروری است.
در قرآن کریم، حضرت موسی علیهالسلام به فرمان الهی مأمور میشود قوم خود را شبانه از مصر خارج کند. این خروج در شرایطی رخ میدهد که فرعون و سپاهیانش پس از آگاهی از حرکت بنیاسرائیل آنان را تعقیب میکنند. سرانجام، بنیاسرائیل نجات مییابند و فرعون و لشکریانش در دریا غرق میشوند. این روایت در آیاتی مانند طه ۷۷، شعراء ۵۲ و دخان ۲۳ آمده است.
در روایت توراتی، رخداد خروج با نزول عذابی سخت بر مصر همراه است. بر اساس کتاب خروج، نخستزادگان مصری، از انسان تا چهارپا، هلاک میشوند، در حالی که بنیاسرائیل از این بلا در امان میمانند. پس از این واقعه، فرعون اجازه خروج بنیاسرائیل را صادر میکند، اما سپس پشیمان میشود و آنان را تعقیب میکند. در نهایت، فرعون و سپاهیانش در دریا غرق میشوند. این رخداد در آیین یهود به عنوان عید پسخ گرامی داشته میشود.
این تفاوت روایی اهمیت دارد، زیرا در روایت توراتی، عنصر «ضربه الهی بر دشمن» جایگاه برجستهای دارد و همین ظرفیت میتواند در خوانشهای سیاسی و جنگی، به شکلی خاص بازتفسیر شود.
۳. خوانش اخلاقی و اعتقادی از ماه نیسان
در آستانه ماه نیسان و عید پسخ، شماری از علمای یهود بر رویکرد سنتی و اخلاقی تأکید کردند. در این رویکرد، ماه نیسان فرصتی برای یادآوری قدرت الهی، تقویت ایمان، دعا، رعایت احکام شرعی، توجه به شبات و اصلاح فردی معرفی میشود.
۳.۱ تأکید بر یادآوری خروج از مصر
هاراو روشن در جلسه تفسیر هفتگی و شرح پاراشا با موضوع یادآوری خروج از مصر، به جنبههای اعتقادی این واقعه پرداخت. محور سخنان او بیشتر معطوف به آفرینش، اعجاز الهی و تقویت باور دینی بود. در این خوانش، خروج از مصر به عنوان نشانهای از قدرت خداوند و زمینهای برای ایمان بیشتر طرح میشود، نه ابزاری برای تفسیر مستقیم جنگ حاضر.
۳.۲ تأکید بر دعا و ایمان
ربای شهرام شیرازی در سخنرانی خود درباره فضیلت ماه نیسان، بر نقش دعا و ایمان در رسیدن انسان به فضیلت و سعادت تأکید کرد. در این رویکرد، ماه نیسان بیش از آنکه ماه پیوند زدن جنگ با معجزه باشد، فرصتی برای رشد معنوی و تقویت رابطه انسان با خداوند است.
۳.۳ تأکید بر اخلاق و احکام شرعی
هاراو پاکنهاد نیز در همین بازه زمانی سخنرانیای با محتوای اخلاقی ارائه کرد. همچنین هاراو زکاییم در سخنرانیهای خود به بیان احکام شرعی مربوط به این ایام پرداخت. این نمونهها نشان میدهد که در سنت دینی یهود، همچنان خوانشی وجود دارد که ماه نیسان را در چارچوب مناسک، اخلاق، دعا و احکام دینی میفهمد.
۴. خوانش سیاسی و نظامی از ماه نیسان
در کنار خوانش اخلاقی و اعتقادی، برخی خاخامهای صهیونیست ماه نیسان را در پیوند مستقیم با جنگ، ترور، تحولات نظامی و انتظار آخرالزمانی تفسیر کردند. در این نوع خوانش، رخدادهای جنگی نه صرفاً اقدامات انسانی و سیاسی، بلکه نشانههایی از معجزه، نجات الهی و نزدیک شدن ظهور ماشیح معرفی میشوند.
۴.۱ ربای لاویان و تعبیر «پوریم دوم»
ربای لاویان در سخنرانی خود، با اشاره به اینکه «ما اکنون در دوران پوریم دوم هستیم»، حوادث جنگی را در چارچوب معجزات ماه نیسان تفسیر کرد. او گفت که در این ایام، «داریم به چشم خودمان معجزاتی را میبینیم در این ماه نیسان».
اهمیت این سخن در آن است که جنگ و تحولات نظامی روز، با مفهوم معجزه همسان میشوند. در نتیجه، مرز میان اقدام سیاسی و نظامی انسان با اراده مستقیم الهی کمرنگ میشود.
۴.۲ هاراو خییم یافه و مفهوم «معجزات پشت سر هم»
هاراو خییم یافه نیز در سخنرانی خود با اشاره به ریشه واژه نیسان و ارتباط آن با «نیس» به معنای معجزه و شگفتی، این ماه را ماه معجزات معرفی کرد. او گفت نیسان ماهی است که «خیلی شگفتی و معجزه دارد» و تأکید کرد که «داریم این معجزات را میبینیم».
او همچنین این معجزات را با امید به ظهور ماشیح پیوند داد و گفت که اگر دو شبات به طور کامل رعایت شود، به یاری خدا ظهور ماشیح و گئولا، یعنی نجات نهایی، دیده خواهد شد.
در این سخن، چند مفهوم دینی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. نیسان، معجزه، شبات، ماشیح و نجات نهایی. اما مسئله اصلی آن است که این مفاهیم در بستر جنگی و سیاسی معناگذاری میشوند.
۴.۳ هاراو یوناتان خاخامزاده و وعده بیت همیقداش سوم
هاراو یوناتان خاخامزاده با استناد به سخنان بزرگان یهود و کتاب زوهر، ماه نیسان را ماه نجات دانست و تأکید کرد که همانگونه که در گذشته این ماه زمان رهایی بوده، در آینده نیز تحولات آن نشاندهنده نزدیک شدن رهایی و پیروزی است.
او این روند را با ظهور ماشیح و ساخت بیت همیقداش سوم پیوند داد. در این خوانش، تحولات سیاسی و نظامی نه تنها با رهایی دینی مرتبط میشوند، بلکه در افق آخرالزمانی و بازسازی معبد سوم قرار میگیرند.
۵. تحلیل محوری گزارش
۵.۱ همسانسازی معجزه و جنگ
در روایت دینی، معجزه امری الهی، فراتر از اراده انسان و وابسته به قدرت مستقیم خداوند است. در روایت توراتی خروج، نابودی نخستزادگان مصر و غرق شدن فرعون و سپاهش به عنوان نشانههای دخالت الهی در تاریخ قوم بنیاسرائیل معرفی میشوند.
اما در خوانش سیاسی و جنگی، اقدامات نظامی، ترورهای سیاسی و نظامی، ضربات میدانی و کشتار ناشی از جنگ، در قالب «معجزاتی که با چشم خود میبینیم» تفسیر میشوند. این نوع تفسیر، میان رخداد الهی و اقدام انسانی همسانی برقرار میکند.
پیامد چنین همسانسازیای خطرناک است. زیرا جنگ، که در اصل باید از منظر اخلاقی، حقوقی و سیاسی بررسی شود، از سطح نقد انسانی خارج میشود و در پوشش معنای دینی قرار میگیرد.
۵.۲ تقدسبخشی به جنگ مدرن
جنگ چهلروزه، در سطح سیاسی و ژئوپلیتیکی، دارای اهداف زمینی است. اهدافی مانند تغییر موازنه قدرت، تضعیف رقیب، حذف نیروهای مخالف، کنترل منطقهای و بازتعریف مناسبات امنیتی.
اما هنگامی که این جنگ با مفاهیمی مانند معجزه، نجات، ظهور ماشیح و ساخت معبد سوم پیوند داده میشود، از یک رخداد سیاسی به روایتی مقدس تبدیل میشود. در چنین وضعیتی، جنگ دیگر صرفاً یک انتخاب سیاسی یا نظامی نیست، بلکه در قالب تحقق اراده الهی بازنمایی میشود.
این بازنمایی میتواند امکان نقد اخلاقی جنگ را کاهش دهد. زیرا مخالفت با جنگ ممکن است به شکل مخالفت با نجات، معجزه یا حتی اراده خداوند تصویر شود.
۵.۳ سیاستزدگی دین
مسئله اصلی در این گزارش، خود ماه نیسان یا عید پسخ نیست. مسئله، نحوه استفاده از این نمادهای دینی در خدمت اهداف سیاسی و نظامی است. زمانی که مفاهیم کهن دینی از زمینه اخلاقی، معنوی و آیینی خود جدا شوند و در خدمت جنگ قرار گیرند، دین به ابزار سیاست تبدیل میشود.
این وضعیت را میتوان نمونهای از سیاستزدگی دین دانست. در این فرایند، مفاهیمی مانند نجات، معجزه، ایمان و انتظار، به جای آنکه انسان را به اخلاق، دعا و اصلاح نفس فرا بخوانند، به زبان مشروعیتبخشی به خشونت و جنگ تبدیل میشوند.
۶. تفکیک دو رویکرد اصلی
۶.۱ رویکرد اخلاقی و اعتقادی
این رویکرد ماه نیسان را فرصتی برای بازگشت به خداوند، دعا، ایمان، رعایت شبات، یادآوری خروج از مصر، اصلاح نفس و توجه به احکام دینی میداند. در این چارچوب، عید پسخ یادآور رهایی الهی و مسئولیت اخلاقی انسان است.
ویژگیهای این رویکرد عبارتاند از:
۱. تأکید بر ایمان و دعا
۲. توجه به احکام شرعی و آیینی
۳. برجستهسازی اخلاق فردی و دینی
۴. پرهیز از تبدیل مناسک دینی به ابزار جنگ
۵. تفسیر ماه نیسان به عنوان فرصت معنوی و عبادی
۶.۲ رویکرد سیاسی و جنگی
این رویکرد ماه نیسان را در پیوند با جنگ، پیروزی نظامی، ترور، حذف دشمن و تحولات آخرالزمانی تفسیر میکند. در این چارچوب، رخدادهای جنگی به عنوان نشانههای معجزه و مقدمه ظهور ماشیح معرفی میشوند.
ویژگیهای این رویکرد عبارتاند از:
۱. پیوند دادن جنگ با معجزه
۲. بازنمایی اقدامات نظامی به عنوان نشانههای نجات الهی
۳. استفاده از مفاهیم آخرالزمانی برای تفسیر رخدادهای سیاسی
۴. کاهش امکان نقد اخلاقی جنگ
۵. تقدسبخشی به خشونت سیاسی و نظامی
۷. نتیجهگیری
ماه نیسان و عید پسخ در سنت یهودی، حامل مفاهیمی چون رهایی، ایمان، نجات، شکرگزاری و یادآوری دخالت الهی در تاریخ هستند. این مفاهیم میتوانند در چارچوبی اخلاقی و اعتقادی، انسان را به دعا، اصلاح نفس، رعایت احکام و تقویت ایمان دعوت کنند.
اما در جریان جنگ چهلروزه، بخشی از گفتار دینی صهیونیستی کوشید همین مفاهیم را در خدمت تفسیر جنگ قرار دهد. در این خوانش، جنگ و ترور با معجزه همسان شدند، تحولات نظامی به نشانههای نجات تعبیر شدند و افق سیاسی جنگ با ظهور ماشیح و ساخت بیت همیقداش سوم پیوند خورد.
نتیجه چنین فرایندی، دگردیسی معنای دینی است. ماه رهایی به ماه مشروعیتبخشی به جنگ بدل میشود. معجزه الهی با اقدام نظامی انسانی یکی گرفته میشود. انتظار دینی در خدمت اهداف سیاسی قرار میگیرد. این همان نقطهای است که دین، به جای آنکه مانع خشونت و زمینهساز اخلاق باشد، به زبان توجیه خشونت تبدیل میشود.
بنابراین، برای تحلیل دقیق این پدیده باید میان دو سطح تفاوت گذاشت. نخست، سنت اخلاقی و اعتقادی یهود که بر دعا، ایمان، شبات و خودسازی تأکید دارد. دوم، خوانش سیاسی و جنگی که نمادهای دینی را برای مشروعیتبخشی به جنگ و حذف مخالفان به کار میگیرد. مسئله اصلی، نه خود مناسک دینی، بلکه استفاده سیاسی و جنگی از آنهاست.
۸. منابع و مستندات ذکرشده در متن اولیه
۱. قرآن کریم، سوره طه، آیه ۷۷
۲. قرآن کریم، سوره شعراء، آیه ۵۲
۳. قرآن کریم، سوره دخان، آیه ۲۳
۴. کتاب خروج، باب ۱۲، آیات ۲۹ تا ۳۲
۵. کتاب خروج، باب ۱۳، آیات ۶ تا ۱۶
۶. سخنرانی هاراو روشن درباره یادآوری خروج از مصر
۷. سخنرانی ربای شهرام شیرازی درباره فضیلت ماه نیسان
۸. سخنرانی هاراو پاکنهاد با محتوای اخلاقی
۹. سخنرانیهای هاراو زکاییم درباره احکام شرعی این ایام
۱۰. سخنرانی ربای لاویان درباره پوریم دوم و معجزات ماه نیسان
۱۱. سخنرانی هاراو خییم یافه درباره نیسان، معجزه، شبات و ظهور ماشیح
۱۲. سخنرانی هاراو یوناتان خاخامزاده درباره ماه نیسان، زوهر، ماشیح و بیت همیقداش سوم
