یکی از موضوعاتی که در بررسی جریان انجمن حجتیه باید به آن توجه داشت، شیوه برگزاری برخی جلسات حدیث‌خوانی است؛ جلساتی که در آنها متن و ترجمه روایات برای مخاطبان قرائت می‌شود، اما از بررسی دقیق سند، دلالت، شرایط صدور و ارتباط حدیث با سایر روایات خبری نیست.
حدیث‌خوانی بدون بررسی علمی، می‌تواند زمینه برداشت‌های نادرست و سوءاستفاده از روایات را فراهم کند. هر روایتی را نمی‌توان صرفاً به دلیل نقل شدن در یک کتاب حدیثی، معتبر و قابل استناد دانست. پیش از نتیجه‌گیری از یک روایت، باید اعتبار سند، معنای دقیق متن، شرایط صدور، قرائن موجود و نسبت آن با سایر احادیث بررسی شود. همچنین در موارد تعارض روایات، باید قواعد علمی جمع میان احادیث و ترجیح روایت معتبرتر مورد توجه قرار گیرد.
گاهی یک حدیث، به‌ویژه اگر جدا از فضای صدور و سایر روایات مرتبط مطرح شود، قابلیت برداشت‌های مختلفی پیدا می‌کند. ممکن است با ترجمه‌ای جهت‌دار یا توضیحی گزینشی، معنایی به مخاطب القا شود که با مقصود واقعی روایت سازگار نباشد. حتی ممکن است برداشت ظاهری از یک روایت، با سیره قطعی و شناخته‌شده معصومان علیهم‌السلام ناسازگار باشد؛ در چنین مواردی نمی‌توان بدون بررسی و حل این ناسازگاری، آن برداشت را پذیرفت.
چرا درباره جلسات منتسب به انجمن حجتیه باید حساس بود؟
در این میان، بررسی نحوه استفاده از کتاب‌هایی مانند الغیبه اثر محمد بن ابراهیم نعمانی اهمیت دارد. این کتاب از منابع شناخته‌شده روایی درباره غیبت و مباحث مرتبط با آن است و روایات آن، مانند هر منبع حدیثی دیگر، باید با توجه به سند، دلالت و دیگر قرائن بررسی شوند. انتخاب گزینشی برخی روایات و تفسیر آنها در راستای یک پیش‌فرض از پیش تعیین‌شده، می‌تواند به ارائه تصویری یک‌جانبه از آموزه‌های دینی بینجامد.
این مسئله زمانی حساس‌تر می‌شود که روایات مربوط به غیبت، ظهور، انتظار و وظایف شیعیان در عصر غیبت، بدون بررسی جامع و در جهت توجیه کناره‌گیری از مسئولیت‌های اجتماعی یا مخالفت با حکومت اسلامی تفسیر شوند. یکی از محورهای قابل بررسی در نقد دیدگاه‌های انجمن حجتیه، نحوه استناد به این دسته از روایات و چگونگی پیوند دادن آنها با مواضع سیاسی و اجتماعی این جریان است. البته برای اثبات این شیوه در یک جلسه مشخص، باید متن سخنرانی، مستندات و نحوه استدلال ارائه‌شده بررسی شود.
توصیه‌ای برای مخاطبان جلسات حدیث‌خوانی
بنابراین، اگر با جلساتی مواجه شدید که در آنها روایات مربوط به غیبت، ظهور و وظایف منتظران قرائت و تفسیر می‌شود، صرف عنوان جلسه یا نام کتاب نباید معیار قضاوت شما باشد. با دقت بیشتری به محتوای جلسه توجه کنید و از خود بپرسید:
آیا منبع دقیق روایت و اعتبار سند آن مشخص می‌شود؟
آیا متن و ترجمه حدیث به‌درستی ارائه می‌شود یا بخش‌هایی از آن گزینش شده است؟
آیا روایت در کنار احادیث مرتبط و سیره قطعی معصومان علیهم‌السلام بررسی می‌شود؟
آیا دیدگاه‌های مختلف علمی درباره روایت مطرح می‌شود یا تنها یک تفسیر خاص به مخاطب ارائه میگردد؟
آیا از روایت نتیجه‌ای گرفته می‌شود که فراتر از دلالت آن است و مواضع از پیش تعیین‌شده‌ای را توجیه می‌کند؟
هوشیاری در برابر برداشت‌های گزینشی از احادیث، به معنای بی‌اعتمادی به اصل حدیث‌خوانی نیست؛ بلکه لازمه فهم درست معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام است. نباید اجازه داد روایات دینی، بدون بررسی علمی و با تفسیرهای جهت‌دار، وسیله القای برداشت‌های نادرست یا توجیه مواضع از پیش تعیین‌شده شوند. معیار، نه صرف نقل حدیث، بلکه فهم روشمند و مستند آن در چارچوب معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام است.
لذاست که امام صادق علیه السلام در فرمایش نورانی‌ای فرمودند:
حَدِیثٌ تَدْرِیهِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ حَدِیثٍ تَرْوِیهِ وَ لاَ یَکُونُ اَلرَّجُلُ مِنْکُمْ فَقِیهاً حَتَّی یَعْرِفَ مَعَارِیضَ کَلاَمِنَا وَ إِنَّ اَلْکَلِمَهَ مِنْ کَلاَمِنَا لَتَنْصَرِفُ عَلَی سَبْعِینَ وَجْهاً لَنَا مِنْ جَمِیعِهَا اَلْمَخْرَجُ.
یک حدیث را اگر کاملا فهمیده باشی، ارزشمندتر از هزار روایت است که (طوطی‌‌وار) آن را برای دیگران نقل کنی و نیز هیچ یک از شما در قوانین و احکام دین عالم نخواهند بود مگر آنکه مفهومهای گوناگون از سخن ما را دریافته باشد. یقینا هر جمله‌ای از گفتار ما به هفتاد گونه تعبیر میگردد که راه خروج از هر یک از آنها برای ما باز است. (معانی الاخبار، ج۱، ص۲)
شیخ حسین
پژوهشگر نقد انجمن حجتیّه
