دومین مدرسه فرق، ادیان، مذاهب و معنویت های نوظهور در شهریور ۱۴۰۵ به همت مرکز فام (فرق،ادیان،مذاهب و معنویتهای نوظهور)معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم با همکاری دفتر تقریب مذاهب دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز برگزار شد.
خلاصه ای از بحث ارائه شده توسط حجت الاسلام زنجانی بتاریخ ۱۰ شهریور ۱۴۰۵
۱. مبانی و روششناسی نقد فرق
برای بررسی هر جریان انحرافی، سه محور اساسی باید مد نظر قرار گیرد:
· گفتمان جریان: شناخت دقیق گفتمان، از تشابهات سطحی جلوگیری کرده و از منتسبسازی نادرست افراد به جریانهای دیگر پیشگیری میکند.
· تاریخچه و زمینههای پیدایش: شامل دو عامل اصلی: شبهات کلامی (مانند روایات نهی از قیام در عصر غیبت) و عوامل روانشناختی که نقش پررنگتری در جذب افراد دارند (مانند طرد اجتماعی، فقدان سرمایهٔ اجتماعی و نیاز به شخصیتدهی).
· افراد و تشکیلات: از طریقبررسی دادههای آشکار جریان (کتابها، مجلات، فضای مجازی) برای شناسایی شبکه، افراد شاخص و نحوهٔ فعالیت.
۲. ریشهیابی تاریخی جریان مقابل انجمن: از شیخیه تا بهائیت
۳. تأسیس و ساختار انجمن حجتیه
· بنیانگذار: شیخ محمود حلبی، متولد ۱۲۷۹ شمسی در مشهد. او در ابتدا شخصیتی سیاسی بود و تا کاندیداتوری مجلس پیش رفت، اما پس از سرخوردگی در جریان ملیشدن صنعت نفت، از سیاست کناره گرفت و به فکر تأسیس انجمن افتاد.
· انگیزهٔ تأسیس: مقابله با بهائیت (به ویژه پس از جذب شدن دوستش سید عباس علوی به این جریان).
· تناقض در اساسنامه: از یک سو ادعای «اصلاح جهات مادی و معنوی جامعه» و از سوی دیگر «عدم مداخله در امور سیاسی» که این تناقض به امام زمان (عج) نسبت داده میشود. همچنین تبصرهای که فعالیت را تا ظهور حضرت ثابت میداند، با ادعای تعطیلی بعدی در تناقض است.
۴. تشکیلات و عملکرد انجمن
· شش کمیتهٔ اصلی: تدریس (تربیت نیرو در سه سطح)، تحقیق و جاسوسی (نفوذ در بهائیت با تظاهر)، گشت و ارشاد (رصد و مناظره)، نگارش، ارتباطات بینالملل و کنفرانسها.
· نقد عملکرد: با وجود تشکیلات منسجم، انجمن در دشمنشناسی شکست خورد؛ به جای مقابله با سران بهائی نفوذی در حکومت (مانند رئیس ساواک و هویدا)، زیر نظر ساواک فعالیت میکرد و هرگاه به افراد مهم میرسید، ساواک مانع میشد.
۵. موضع انجمن در برابر انقلاب اسلامی
· ۱۵ خرداد: شیخ محمود حلبی با قیام مخالف بود و خونهای ریختهشده را هدر میدانست. او معتقد بود با رژیم شاه نباید مبارزه کرد و فعالیت فرهنگی صحیح است. سخنان او با سخنان محمدرضا شاه همسو بود.
· دوران انقلاب: حلبی تا آستانهٔ پیروزی انقلاب، قیام را نامشروع میدانست و شرط آن را وجود رهبر معصوم اعلام میکرد. انجمنی ها به شهدا توهین کرده و فعالیت انقلابی را محکوم مینمود. گزارشهایی از لو دادن نیروهای انقلاب به ساواک توسط انجمنیها نیز وجود دارد.
· پس از پیروزی: در سال ۱۳۶۰، امام خمینی (ره) در سخنرانی خود به اعوجاجات فکری (مانند انتظار ایستا و ترویج معصیت برای ظهور) اشاره کردند که همه متوجه انجمن شد. در سال ۱۳۶۲، انجمن با استناد به این سخنرانی ادعای تعطیلی کرد، اما امام این اقدام را «تعطیل» نه «انحلال» دانست و فرمود فعالیت های اعضای فاسد ادامه مییابد. این ادعا با اساسنامهٔ ثابت تا ظهور نیز تناقض داشت.
۶. شاخصههای فکری و رفتاری انجمن
· مخالفت با تشکیل حکومت در عصر غیبت: با استناد به روایات نهی از قیام (که پاسخ داده شده است).
· تقیهمحوری: بهانهای برای انکار سخنان و رفتارهای منافقانه.
· اخباریگری: خوانش خام روایات بدون توجه به شأن صدور و تعارض با قرآن و عقل.
· مخالفت افراطی با وحدت اسلامی، فلسفه و عرفان.
· دههسازی برای ایام شهادت مانند دههٔ محسنیه (که مورد تأیید مراجع نیست).
· انتشارات مشخص: آفاق یا آفاق معرفت، انشارات منیر، نشر نباء، نشر گوی حلال و نشر بهاییپژوهی.
۷. جمعبندی نهایی
امام خمینی (ره) و رهبر شهید انقلاب، همواره نسبت به فعالیت پنهان انجمن هشدار میدادند. در تقابل با این جریان، علاوه بر پاسخ به شبهات کلامی، باید به ریشهکن کردن زمینههای روانشناختی جذب نیز پرداخت. وظیفهٔ نیروهای فرهنگی، مقابلهٔ فکری با این تفکر است، نه لزوماً تشکیلاتزدایی که بر عهدهٔ دستگاههای امنیتی است.
