مرحوم محمدرضا حکیمی در کتاب «عقلانیت جعفری» مینویسد:
«نزدیک و نزدیکتر بیاییم … چرا علامه طباطبایی ـ ره ـ استاد مسلم فلسفه، و مروج فلسفه صدرایی (البته بجز معاد مثالی)، نه تنها گامی در راه انقلاب و تأیید آن برنداشت، بلکه با این حرکت و اقدام به شدت مخالف بود، و تعبیری تند از ایشان در این باره نقل شده است: “این انقلاب یک شهید دارد و آن هم اسلام است.» (ص ۱۲۳)
و چند صفحه جلوتر، از شیخ محمود حلبی که به معنای حقیقی کلمه «ضد انقلاب» بود، با عنوان «خطیب مجاهد» یاد میکند! (ص ۱۳۲)
در حالی که خانم نجمهسادات طباطبایی، دختر مرحوم علامه و همسر شهید قدوسی، در پاسخ به این سؤال که آیا علامه طباطبایی گفته بود «تنها شهید این انقلاب، اسلام است؟» میگوید:
«این حرف کاملاً دروغ و ساختگی است. یکبار یک نفر گفت: علامه با انقلاب مخالف بود. به او گفتم: اغلب شاگردان علامه در انقلاب فعال بودند؛ آقای بهشتی، آقای مطهری، آقای جوادی آملی و دیگران. اگر علامه با انقلاب مخالف بود چرا شاگردانش را از مبارزه منع نکرد؟»
به نظر میرسد انتساب جمله «تنها شهید این انقلاب، اسلام است» به علامه طباطبایی و تلاش برای ترویج عمومی آن، فراتر از یک نقلقول ساده و اشتباه تاریخی باشد. وقتی این جمله بدون ارائه کوچکترین سندی به علامه نسبت داده میشود و سپس به ابزاری برای معرفی ایشان بهعنوان مخالف انقلاب تبدیل میگردد، باید درباره انگیزهها و کارکرد چنین انتسابی تأمل کرد.
آیا میتوان احتمال داد که این جریان، بخشی از یک تلاش گستردهتر برای حذف علامه طباطبایی و اندیشه انسانساز و انقلابپرور ایشان از حافظه فکری جامعه باشد؟ اندیشهای که در امتداد حکمت متعالیه و حکمت صدرایی شکل گرفته و در پرورش نسلی از متفکران و نظریهپردازان انقلاب اسلامی نقش داشته است.
واقعیت این است که انقلاب اسلامی را نمیتوان از مبانی عمیق فلسفی، کلامی و عقلانی آن جدا کرد چرا که امام راحل فیلسوفی صدرایی بود. شهید مطهری، شهید بهشتی و دیگر شاگردان مکتب علمی علامه، از جمله چهرههایی بودند که در شکلگیری و تبیین مبانی فکری انقلاب نقشآفرینی کردند. بنابراین، تخریب جایگاه علامه و جدا کردن ایشان از جریان انقلاب، صرفاً تخریب یک شخصیت علمی نیست؛ بلکه میتواند به معنای تلاش برای بازنویسی تاریخ فکری انقلاب باشد.
در سوی دیگر، با پدیدهای قابل تأمل مواجهیم: اخیرا برخی جریانهای نزدیک به انجمن حجتیه و مکتب تفکیک، در پی بازتعریف و مصادره مبانی فکری انقلاب به نفع جریان خویش هستند؛ تا آنجا که حتی تلاش میشود ریشههای نظریه ولایت فقیه به خودشان منتسب شود و پیروزی انقلاب اسلام وامدار این مکتب معرفی شود و سهم اندیشمندان برجستهای چون علامه طباطبایی و شاگردان ایشان در این عرصه به حاشیه برود.
مسئله اصلی اینجاست که انقلاب اسلامی بدون پشتوانه عقلانی و نظری خود، بهتدریج از قدرت تحلیل، دفاع و بازتولید فکری محروم خواهد شد. هنگامی که مبانی فلسفی و کلامی انقلاب تضعیف یا تحریف شوند، زمینه برای مصادره آن توسط جریانهای مختلف و حتی تهیسازی آن از محتوای اصیلش فراهمتر میشود.
از این منظر، دفاع از علامه طباطبایی صرفاً دفاع از یک فیلسوف یا عارف نیست؛ دفاع از بخشی از هویت معرفتی انقلاب اسلامی است. نمیتوان از انقلاب سخن گفت، اما اندیشه و میراث علمی کسانی را که در شکلگیری بنیانهای عقلانی آن نقش داشتهاند، با نقلقولهای بیسند و اتهامهای ناروا از حافظه تاریخی جامعه حذف کرد.
انقلاب اسلامی را نمیتوان از ریشههای فکریاش جدا کرد و سپس مدعی مالکیت انحصاری بر میراث آن شد.
حسین زنجانی
پژوهشگر نقد انجمن حجتیه

