یکی از پدیدههای قابل تأمل در جامعه امروز ما، چیزی است که من از سر طنزِ تلخ، آن را «سندرم باکلاسی» مینامم. البته این عنوان، اصطلاحی علمی یا روانشناختی نیست؛ بلکه نامی برای توصیف یک رفتار اجتماعی است.
امروزه با گرایشها، رفتارها، سبکهای زندگی و حتی برخی جریانهای فکری و معنوی مواجهیم که در بخشی از موارد، انگیزه اصلی گرایش به آنها نه باور عمیق است، نه شناخت کافی و نه حتی بهرهمندی از کارکردهای مورد انتظار آنها؛ بلکه میل به متفاوت، بهروز و باکلاس دیدهشدن است.
این پدیده از جهاتی با مفهومی در جامعهشناسی به نام: مصرف نمایشی (Conspicuous Consumption) ارتباط دارد؛ مفهومی که به استفاده از کالاها، خدمات و سبکهای زندگی با هدف نمایش منزلت و جایگاه اجتماعی اشاره میکند.
در چنین فضایی، گاهی شرکت در کلاسهای یوگا، گرایش به برخی سبکهای معنویت مدرن، انتخاب بعضی شیوههای زندگی و حتی مصرف برخی کتابها و محصولات فرهنگی، بیش از آنکه از یک انتخاب آگاهانه ناشی شود، به ابزاری برای نمایش منزلت اجتماعی تبدیل میشود.
به نظر میرسد در بخشی از گرایشها به معنویت های نوپدید نیز با چنین پدیدهای مواجهیم. برخی افراد نه به دلیل شناخت مبانی اعتقادی این جریانها و نه لزوماً از سر پذیرش آموزههای آنها، بلکه برای همگامی با فضای اجتماعی پیرامون خود به آنها گرایش پیدا میکنند.
برای نمونه، ممکن است فردی از طرفداران فنگشویی باشد، اما شناخت چندانی از مبانی و ادعاهای آن نداشته باشد؛ یا در کلاسهای یوگا شرکت کند، بیآنکه از پیشینه فلسفی و معنوی آن آگاهی داشته باشد. حتی ممکن است آموزههای این جریانها را بهصورت گزینشی و ناقص به کار بگیرد؛ چراکه آنچه برایش اهمیت دارد، بیش از خود آموزهها، تصویری است که این انتخابها از او در ذهن دیگران میسازند.
این پدیده را میتوان با مفاهیمی مانند نیاز به تأیید اجتماعی، منزلتطلبی و هویتیابی نمایشی توضیح داد. فردی که هویت و ارزشمندی خود را بیش از اندازه به نگاه دیگران گره زده است، ممکن است برای کسب اعتبار اجتماعی، به رفتارها و جریانهایی روی بیاورد که در محیط پیرامونش نشانه روشنفکری، تمایز یا بهروز بودن تلقی میشوند.
البته قصدم این نیست همه علاقهمندان به این جریانات را با چنین انگیزهای تحلیل کنم؛ بلکه صحبتم درباره بخشی از گرایشهای اجتماعی است که در آنها، نمایش هویت بر شناخت و باور واقعی غلبه پیدا میکند.
به نظر میرسد یکی از راههای مهم مقابله با این وضعیت، تقویت کرامت انسانی، عزت نفس و هویت بخشی واقعی به افراد است.
انسانی که ارزشمندی خود را از درون و بر پایه شناخت و باورهای استوارِ دینی به دست آورده باشد، کمتر نیازمند آن است که با تقلید از مُدهای فکری و معنوی، ارزش و جایگاه خود را به دیگران اثبات کند.
از منظر دینی، هرچه پیوند انسان با خدای حقیقی و هویت توحیدی عمیقتر و آگاهانهتر شود، زمینه برای رهایی از خودنماییهای هویتساز و گرایشهای سطحی و نمایشی فراهمتر خواهد شد.
«به نظر میرسد بخشی از مسئله گسترش معنویتهای غیردینی در جامعه ما، بیش از آنکه صرفاً مسئله اعتقادی باشد، با خلأ هویتی و نیاز انسان به دیدهشدن و تأیید اجتماعی ارتباط دارد.»
علیرضا متین نژاد

